2026 YENİ KPSS - AGS ENGİN ERAYDIN COĞRAFYA KONU ANLATIMI VİDEOLARI

Evet arkadaşlar tekrardan birlikteyiz. 5 numaralı kampızımıza gelmiştik. Hadi hemen bakalım 5 numarada ne göreceğiz. Tabii platolardan başlayacağız. Ana yer şekilleri içerisinde dağları gördük. Şimdi platolarla bakalım. Akdeniz'de bulunan Tek ve Taşeli platoları ki Akdeniz'den bahsediyorsak oluşum bakımından neydi? Her şeyi götür neye bağla? Kars, tik oluşumlu platolardır diyorduk. Erzurum Kars, Ardahan, Kırşehir ve Kapadokya platoları. Zaten Erzurum Kars varsa işin içerisinde Kapadokya varsa volkanik olma ihtimali nasıl? Oldukça yüksek değil mi? O zaman bu platolar nasıldır derse bunlara da volkanik diyoruz. Çatalca, Kocaeli şurada görmüş olduğumuz ve Ordu'nun Perşembe platosu. Bunlar alçak bir yerde. Özellikle Çatalca Kocaeli demiştik. Alçak bir yerdir. Ne yaparak bu alçak hale geldi? aşınarak bu hale geldi. Dolayısıyla oluşum bakımından bu platolar aşınım dediğimiz özelliği gösterir. Peki Bozok, Uzunyayla, Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Yazılıkaya gibi iç Anadolu platoları, Gaziantep, Şanlıurfa gibi Güneydoğu platoları buralar düz bölgeler mi? Düz. O zaman tabaka düzlüğü platosu olması mümkün mü? Oldukça ihtimalli. O zaman bunlara da biz ne düzlüğü diyoruz? Tabaka düzlüğü. Tabaka düzlüğü platolarının diğer adı yatay duruşlu diye de karşınıza çıkabilir. Yatay duruşlu. İkisini de kabul edebilirsiniz. Tabaka düzlüğü ya da yatay duruşlu. Peki kim nerededir? Bunların ne gibi özellikleri var? Şurada görmüş olduğumuz aşının platolarından şu kısımda yani Avrupa yakasında Trakya Yarımadası'a bulunan platonun adı Çatalca. Ortada İstanbul Boğazı var. Anadolu yakasında olan platonun adı ise Kocaeli Platosu. Bunlar Çatalca Kocaeli. Peki Perşembe nerede? Perşembe Ordu'da unutma Samsun Çarşambad'an sonra Ordu Perşembe. Çarşambadan sonra ne gelir? Perşembe gelir. Çarşamba ova, Perşembe, Plato. Çarşambadan sonrası Perşembe olurlar. Böyle bileceğiz. Peki şurada görmüş olduğumuz volkanik oluşumlardan yukarıda olan Ardahan platosu olabilir mi? Olabilir. Peki şurada görmüş olduğumuz ne platosu? Erzurum, Kars platoları diyoruz bunlara da. Şuraya Akdeniz'e geldiğimiz zaman biz Akdeniz'in platolarını ne demiştik size? Tek taş platoları diye bild demiştik değil mi? Tek taş. Burada gördüğümüz yerin adı Tek. Aynı zamanda burası Tek yarımadası ve Tek platosu. Şurada da Taşeli Yarımadası ve Taş Eli platosu. Sağlam bir yer miydi? Evet. Nasıl sağlam? Maşallah taş gibi sağlam bir yer demiştik. Taştan kayadan oluşur. Peki İç Anadolu'ya geldiğimiz zaman şurada Ege ile İç Anadolu arasında bir yazılı kaya. Yazılı kaya. Şurada Konya'ya geliyorsun. Haliyle ne var? Konya ilçesi Cihanbeyli. Daha sonrasında Tuzgölünün hemen aşağısında Obruk platosu. Dur yanlış yazdım. Obruk. Bir kere bunun yerini sordular. Haritaya numara verip Obruk platosu nerededir diye. Zaten bu Konya obruk obruklarıyla meşhurdu. Konya vasasında hani yeraltı suyu çekilince obrukları oluşuyordu ya. Oradan da yola çıkın. Konya'nın olduğu yer ara. Konya ilçesi Cihanbeyli. Peki Ankara ilçesi neresi? Şurası Haymana. Şurada nadide Yozgat'ımızın üzerinde olduğu Bozok diyarı yani Bozok platosu. Burada uzun yayla Kayseri ile Sivas arasında uzun yayla platosu demiştik. Şurada bulunan Kırşehir. Şurada ise Kapadokya. Kırşehir ve Kapadokya platosu. Bunları aynı zamanda bize ekonomik faaliyet olarak da sorabiliyorlardı. Dikkat ederseniz Kapadokya'da turizm olabilir mi mesela? Olabilir diyorduk. Teketaş elinde kıl keçisi beslenir mi? Evet. Erzurum Kars platolarında büyükbaş sığır yetiştirilir mi? Çayıra bağlı. Evet. Peki İç Anadolu'nun tabaka düzlüğü platoları dediğimiz bu platoların da genelde tahıl tarımı, küçükbaş hayvan vesaire diyeceğiz. Güneydoğu'da gördüğümüz şurada olan platonun adı Gaziantep. Burada da he Şanlıurfa gayet yerlerini de bu şekilde işaretlemiş oluyoruz. Şanlıurfa Gaziantep platoları diye. Gelelim şimdi Novalar. Türkiye'nin ovalarında plato çevreye göre yüksek düzlüklerdi. Ovalar ise çevresine göre alçak düzlükleri verdiğimiz isim. Karstik platolar denildiği anda bizim karstik yöremiz neresiydi? Şurada görmüş olduğumuz Batı Toroslar çevresi. Antalya ve çevresini arayacaktık. Burdur, Antalya, Isparta, Denizli. Bunların olduğu yeri görünce karstik platolar, karstik ovalar diyecektik. Biz bunları kısaca karstik ovaları takkem diyebildik. Takkem neydi? Tefenni acıpayam. Tefenni, Acı Payam Korkut Eli Kestel Elmalı Muğla. Tefenni Acıpayam Korkuteli Kestel Elmalı Muğla. Bu anlamda zaten Tefenni Burdur Acıpayam Denizli Korkuteli Antalya Kestel Burdur Elmalı Antalya ve Muğla Muğla diyebileceğimiz yerlerdi. Peki deltalara geldiğimiz zaman hangi akarsu hangi delta ovasını yaptı? Kızılırmak tarafından oluşturulan Samsun ilçesi aynı zamanda Bafra. Yeşil Irmak tarafından oluşturulan da Çarşambaydı. Unutma Yeşilçay demiştik buna. Yeşil Irmak Çarşamba. Yeşil çağ gibi bil. Aklında kalsın birbirine karıştırıyorsan. Sakarya Nehrinin denize döküldüğü yerde yine Sakarya adıyla küçük bir deltası vardır. Meriş Nehrinin döküldüğü yerde Meriç adıyla küçük bir deltası vardır. Ege'ye geldiğimizde yukarıdan aşağıya zaten Bakırçay Gedis Küçük ve Büyük Menderes diyorduk. Dörtlüydü. Bakırçay oluşturulan Dikili deltası, Gedis tarafından Menemen deltası. Zaten İzmir Dikili, İzmir Menemen. Küçük Menderes tarafından Selçuk yine İzmir ilçesi ama aynı zamanda Kuş Adası diye de geçebilirdi. Ya karşımıza Selçuk ya da Kuş Adası diye de çıkabilir. Büyük Menderes tarafından da Balat deltası olarak bildiğimiz deltası vardı. Göksu Nehrine'nin Mersin Silifke'den denize dökülüyordu. Bazen karşımıza Silifke deltası, bazen de göksu deltası diye de çıkabilir. Yine aynı isimle buna dikkat edin. Ya Göksu deltası ya da Silifke deltası diye de verebilir. Seyhan Ceyhan bir araya geldi. En büyüğünü yaptılar. Türkiye'nin en büyük deltası Seyhan Ceyhan birleşince ne oldu? Çukurova. En büyük delta. Asi nehrinin denize döküldüğü yerde de küçük bir asi deltası vardır. Küçüklerin aynı zamanda ismi gibi işte Meriç küçük Meriç deltası, Asi küçük Asi deltası, Sakarya'nın küçük bir Sakarya deltası gibi bunları biliyoruz. Şimdi gelin bunları yerleştirelim. En son şuradaki kısmımızı tekrar dolduracağız. Şurada Kızılırmak tarafından oluşturulan Bafra. Yeşil çağ neydi bu? Çarşamba. Yeşil Irmak tarafından Çarşamba. Şuraya geldiğim zaman küçük bir asi deltası. Seyhan Ceyhan bir araya geldi. En büyük deltayı yaptı. Çukurova. Şurada görmüş olduğumuz Mersin Göksu Silifkeden döküldü. Ne deltası oldu? Küçük bir silifke deltası var. Aynı zamanda şuraya geldim. Meriç Neh tarafında Meriç Ege'ye döküldüğü yerde şurada Sakarya'nın Karadeniz'e döküldüğü yerde Sakarya deltası. Ege'nin dörtlüsü. Burası önemli zaten. Buna dikkat edin. İzmir ilçesi Dikili, İzmir ilçesi Menemen, İzmir ilçesi Selçuk, diğer adıyla Kuşadası diye de çıkabiliyordu. Ve Büyük Menderes, Balat dediğimiz dör tane delta var. Dikili, Menimen, Selçuk, Balat. Bunları da bu şekilde yerleştirmiş olduk. Şimdi gelelim Bursa Ovası. Oluşum bakımından ne ovasıydı? Bunlar önemliydi. Uludağ'ın eteğinde oluşmuştu. Uludağ'ın eteğinde hatırladın mı? Oluşan Burs ovası olsam. Ne etteği ovası? Dağ eteği ovası diyeceğiz buna. Dağ eteği ovası. O zaman hangi dağın eteğinde diye de sorabilir. Uludağın eteğinde. Peki en büyük Deltovamız kim? Gördüğünüz üzere Seyhan Ceyhan Çukurova. Birleşti Çukurovay'ı yaptı. Peki en büyük iç ova derse de Konya ovası en büyük içeride yer alan ovadır. Delta falan değildir herhalde. Konya'ya gidip delta falan yapmayın. Muş ovası. Muş dağlar arasındaymış ve kendisi. O zaman ne olacak? Yüksek dağlar varsa dağ içi diye de karşımıza çıkabiliyor. O zaman Uludağ hangi dağın eteğinde? Pardon Bursa hangi dağın eteğinde? Uludağın eteğinde. Ne oldu? Dağ eteği ovası oldu. O zaman Çukurova'ya baktım. Seyhan Ceyhan birleşti. En büyüğünü yaptı. en büyük delta ovasıdır şeklinde yorumladık. İşte bunlar da ovalarla ilgili temel hatırlatmamız. Geldik 5 numaralıa akarsu şekilleri. Akarsulara ait şekillerde neler vardı diyoruz. Bitki örsüsünden yoksun kurak yamaçlarda sel sularının yapmış olduğu yarıklara nokta nokta ya da parantez içinde B ile başlayan biz demiştik bitkiden yoksun kurak yamaçlarda sel sularının yaptığı yarıkların adı kırgı bayırdı. Hatırla Kırgı Bayır bizdeki ismi buydu. İngilizcede de bunlara kötü araziler anlamına gelen bad lands deniliyordu değil mi? Kötü araziler. B kötü land arazi kötü araziler denilir. Peri bacası oluşumunda volkanizma var mıydı? Hatırla. Tüfler müfler volkanizma var. Peki akarsu aşındırması var mıydı bunda? Evet. Akarsu aşındırması ve rüzgar törpülemesi var mıydı? Aşağıdan rüzgar esiyordu. Bunları törpülüyordu. Var. O zaman bize bir peri bacası sorulduğunda bu peri bacasında özellikle Kapadokya'daki peri bacalarında volkanizma, tüflerden kaynaklı akors aşındırması ve aynı zamanda da ne vardı? Rüzgar törpülemesi. Volkanizma, akarsu ve rüzgar etkilidir. Kırmızı peri bacaları. O kadar kırmızı bir peri bacası vardı ki nar gibi maşallah kızarmıştır demiştik. Erzurum'un ne ilçesi? Narman ilçesindeydi. O zaman kırmızı peri bacaları Erzurum Narman'da bulunur. Nar gibi kızarmış kırmızı peri bacası. Unutma akarsular tarafından etrafı derince yavrulmış. Çevresine göre yüksekte kalan düzlüklere. E ben çevreye göre yüksek bir düzlüğe çıktım. Ben nereye çıktım? Bir platforma. Ya da seni çevrene göre yüksek yapan topuk neydi? Platform topuk. Yani plato dediğimiz yapıydı. Plato, platform hepsi aynı kökten gelir. Çevreye göre yüksek düzlük demektir. Şelalelerin döküldüğü yerlerdeki çukurlara şelale vardı. Altı oyardı. Orada bir kazan oluşurdu. Dev kazanı dediğimiz şekildi. Alttaki boşluklara dev kazanı denir diyoruz. Manavgat, Düden ve Kurşunlu şelaleleri hangi ilde olabilir acaba? Manavgat varsa Antalya, Kurşunlu değil mi? Bunlar Düden. Hepsi Antalya'dadır. Antalya'dadır. Muradiye şelalesi kışın donmasıyla meşhur. Van'dadır. Van Muradi. Girlevik şelaleleri Erzincan. Can. O zaman dağını sorarsa Mercan, Novasını tarsa Tercan. Gölünü sorarsa otluk Can vardı. Traverten set gölüydü. şelalesini sorarsa girlekc diye. Girlevik şelale. Girlevil vilk değil. Wilk diye bir şey mi olur? İngilizce mi o? Girlevik. Yanlış yazılmış. Erzincan. Erzincan'dadır diyeceğiz. Tortum şelalesi Erzurum'un meşhur tortumu. Erzurum tortumdadır. Tatlıca şelaleleri Sinop'ta bulunur. Takım şelaleler diye bilinir. Tatlıca 7 katlı şelale. Kapuzbaşı Kayseri. Heh. Kayseri Kapuzbaşı. Helal olsun arkadaş. Her şeyi hatırlıyor vallahi. Bak şu görüyorsunuz ya orada oturanı ya. >> Sinop bir an hatırlayamadım diyor. Çok da önemli değil. Eğer Erzurum'un tortumunu biliyorsan, Van Muradiye'yi biliyorsan, Erzincan Girlevi, Kapuzbaşı ya da Düden işte Kurşunlu bunlar Antalya diyorsan büyük oranda oluşmuş demektir. Bir yüzeyin çok hafif engebeli düzlük haline gelmesiyle aşınım düzlüğü, bunun ingilizcesi peneplendi. Ancak bizde peneplen dediğimiz yapı tam anlamıyla yoktur. Ona da dikkat edin. Biraz daha batıdakiler Peneplene'e biraz yaklaşmıştır. Ama Peneplen dediğimiz mesela Hollanda demiştik ya deniz seviyesinin bile altını inmiş neredeyse. Deniz yukarıda, Hollanda aşağıda kalıyor falan diye. Öyle bir yapı bizde yok. Bu tam anlamıyla oluşmamıştır. Akarsuyun içinde akış gösterdiği kaynağıyla ağız kısmı arasında bulunan alan. Bir akarsu kaynaktan çıktı. Denize dökülüyor. Haliyle ne içerisinde akıyor? Bir oyuk içinde değil mi? İşte onun adı vadidir. Akarsuyun vadisi. Yükseltinin fazla olduğu yerlerde akarsular V şekilli vadiler oluştururdu. Buna ne diyorduk? Çentik vadi diyorduk. Çentik. Bir de bunların çentiğin hani tik attık ya şöyle çentik V şeklind vade. Eğer beşikte yapılırsa ne diyorduk biz buna? Hani bıçakla V şeklinde beşikleri oyuyorduk. Beşik neyi? Kertiği. Diğer adı kertik vadin çentik ya da kertik. aynı şey demektir. Akdeniz'deki karstik alanlarda basamaklı bir yapı oluşuyordu. Kanyon vadi dediğimiz karstik arazilerde basamaklı yapı, kanyon vadiler oluşur. Dağlar aşan akarsuların oluştuğu yerlerde gülek boğazı gibi. İşte biz buna ne vadi diyorduk? Boğaz vadi. Dağlar kıyıya paralelse dağlar aşana karşılar boğaz vadileri açıyor. Eğimin az olduğu yerlerde nokta nokta vadiler oluşur. Ege'de yaygın olan geniş tabanlı vadiler oluşur. Geniş tabanlı zaten geniş görüyorsanız Ege'yi alın demiştik. Nokta Nokta şehri bir birikinti konisi üzerinde. Aydın dağlarından gelen akarsular üstünü örtecekti. İleride ne olur ne olmaz demiştik. Aydın şehri bir birikinti konisi üstündeydi. Aydın şehri bir birikinti konüsü üstünde. Akarsuların denize döküldüğü yerlerde yapmış olduğu üçgen biçimindeki ovalara ne diyorduk? Delta. Zaten alfa, beta, gama, delta falan diye o demiştik ya Latin alfabesinde eski Yunan'dan gelen delta harfi üçgen biçimlidir. Delta diye yazılır. İşte buna da biz ne diyormuşuz? Delta ovası diyormuşuz. Deltaların büyümesi için akarsular ne getirmeli? Bol malzeme değil mi? Biz peki akarsuyun taşıdığı malzemeye alivyon mu diyorduk? İşte o yüzden bol alivyon taşımalıdır. Alivyon taşımalıdır. Eğimin azaldığı yerlerde akarsuların yapmış olduğu büklümlere kıvrıla kıvrıla gidiyor. Heh. Kıçık Menderes, büyük Menderes vardı. Bunlara Menderes denilirdi. Menderes denir. Menderes çizen akarsuları. Şimdi bakıyorum bir akarsu böyle kıvırla kıvırla gidiyorsa eğim azalmış mı? Akış hızı, aşındırma gücü, hidroelektrik potansiyeli, bunların hepsi ne yapıyordu? Azalıyordu. O zaman akış hızı, aşındırma gücü, hidroelektrik potansiyel düşmüştür. Biz doğudaki akarsular yüksekten döküldükleri için hidroelektrik potansiyelleri fazla, akış hızı aşındırma gücü fazla diyoruz. Ama Ege'deki akarsulara geldiğimiz zaman arazi düzleşince bunların hepsi ne yapıyor? Otomatik azalıyor diyoruz. Evet, 5 numaralı kampımızda konuşacaklarımız bunlardı. 6 numaradan itibaren yine devam edeceğiz yolumuza. Hemen siz bunları bir tekrar edin, bir soluklanın. 6 numarada görüşmek üzere. Hoşça kalın.